Hayat, durmaksızın akan bir zaman şeridi gibi görünse de, zihnimizde bıraktığı izler kesintisiz bir film şeridi değildir. Biz hayatı dakikalarla ölçer, ama anlarla hatırlarız. Bir koku, bir ses, bir söz ya da anlık bir bakış; bizi yıllar öncesinin bir hatırasına ışınlayabilir. İşte bu yüzden an’lar, anılar ve duygular birbirine kopmaz bağlarla bağlı, insan deneyiminin yapı taşlarıdır.

Bu üçlü mekanizmanın nasıl çalıştığını anlamak için önce kelimelerin dünyasına ve bize hissettirdiklerine bakmak gerekir. Zamanın bölünen en küçük ama en yoğun parçası olan an, geleceğin potansiyeli ile geçmişin izi arasında sıkışmış, "şu an" deneyimlediğimiz farkındalık boyutudur; yani henüz işlenmemiş ham maddedir. Bu ham maddenin zihin süzgecinden geçerek hafızaya kaydedilmiş hali ise bize anıyı verir. Ancak anılar nesnel birer kamera kaydı yapmaz; zamanla bükülür, törpülenir ve yeniden inşa edilir. Bir anıyı saklamak, ona zihinsel bir değer biçmektir. İşte tam bu noktada duygu, anıyı kuru bir bilgi olmaktan kurtarıp hafızamıza kazıyan bağlayıcı bir tutkal olarak devreye girer. Bir anı yaşanırken hissedilen coşku, korku, hüzün veya şefkat; o anın kalıcı bir hatıraya dönüşmesini sağlayan kimyasal ve ruhsal bir mühürdür. Duygu yoksa, hatıra da yoktur.

Chip Heath & Dan Heath ve "Anların Gücü"

Deneyimlerin hafızamızda nasıl yer ettiğini ve bazı anların neden diğerlerinden daha baskın olduğunu anlamak için Dan Heath ve Chip Heath’in kaleme aldığı "Anların Gücü" kitabına göz atmak harika bir rehberlik sağlar. Yazarlar, hayatımızı şekillendiren "zirve anların" tesadüfen oluşmadığını, belirli unsurlarla inşa edilebileceğini savunur.

Aslında bu kitabı iki yıl önce kitaplığıma katmış olmama rağmen, sayfalarını ancak bu yılın başında aralama fırsatı buldum. İyi ki de doğru zamanda buluşmuşuz; çünkü Heath kardeşler sadece teorik bir başarı formülü sunmuyor, otel zincirlerinden okullara kadar verdikleri çarpıcı örneklerle anları nasıl tasarlayabileceğimizi gösteriyorlar. Örneğin, Los Angeles'taki Magic Castle Hotel’in sadece havuz başında çocuklara havluyla dondurma ikram ettiği o minik "yükselme" anı sayesinde, dünyanın en lüks otellerini geride bırakıp TripAdvisor’da zirveye oynaması tam olarak bu felsefenin eseri. Kitap, iş hayatında sıradan bir müşteri deneyimini ya da çalışan bağlılığını ufak bir dokunuşla nasıl devasa bir sadakate dönüştürebileceğimizi kanıtlarken, madalyonun diğer yüzünde tüm yaşamımıza rehberlik ediyor. Bize işteki projelerimiz dışında; dostluklarımızı, aile bağlarımızı ve kendi kişisel tarihimizi de monotonluktan çıkarıp unutulmaz kılmanın, yani hayatı "yaşanmaya değer anlarla" doldurmanın pratik ipuçlarını veriyor.

Kitaptan yola çıkarak anların ve anıların doğasını anlamaya çalıştığımızda karşımıza ilk olarak Doruk-Son Kuralı çıkar. Psikolojik araştırmalara dayanan bu kurala göre beynimiz bir deneyimi değerlendirirken her saniyeyi eşit saymaz. Biz bir olayı temelde en yoğun hissettiğimiz an olan doruk noktasına ve o olayın nasıl bittiğine bakarak hatırlarız. Yazarlar bu durumu, bir deneyimi değerlendirirken ortalama hissi değil, yalnızca en tepe noktasını ve bitiş anını hatırladığımızı, gerisinin zihnimiz tarafından hızla elendiğini söyleyerek açıklar. Bu kural, anılarımızın aslında ne kadar seçici ve duygu odaklı olduğunun en büyük kanıtıdır. Berbat geçen bir tatil, sadece son gününde yaşanan harika bir akşam üstü hatırına zihnimizde güzel bir anı olarak kalabilir.

Sıradan bir anı unutulmaz bir hatıraya dönüştüren şey ise kitapta tanımlanan dört temel elementin bir araya gelmesidir. İlk olarak sıradanlığın ötesine geçip duyuları keskinleştirdiğimiz ve sürprizler yarattığımız yükselme anlarını yaşarız. Ardından, bir anın içinde kendimize veya dünyaya dair derin bir gerçeği fark ettiğimiz aydınlanma, yani o meşhur "Aha!" anları gelir. Bunu başarıyı ve cesareti yakalayıp takdir edildiğimiz gurur anları takip eder. Son olarak da o anı başkalarıyla paylaşarak ortak bir duygu dalgası içinde bütünleştiğimiz bağ kurma evresi gerçekleşir. Heath kardeşlerin de belirttiği gibi, hayatımızın en önemli anları çoğunlukla sosyal anlardır ve başkalarıyla paylaştığımız bu anlar hafızamızın en korunaklı köşelerinde saklanır.
Tabii ki hayatımızın bu zirvelerden ibaret olmadığını biliyoruz; tökezlediğimiz ve düştüğümüz çukurlar da vardır. Bilgece bir yaşamın sırrı, sadece kötü anları, yani çukurları düzeltmek için uğraşmamalı, bilinçli olarak pozitif zirveler yaratmaya daha çok zaman ayırmalıyız. Çoğu zaman krizleri çözmeye, sorunları yamamaya o kadar odaklanırız ki, hayatı yaşanılır kılan o coşkulu tepe noktalarını inşa etmeyi unuturuz. Oysa bizi dönüştüren şey tamir edilen kusurlarımızdan daha fazla, kendi ellerimizle yarattığımız muhteşem anlardır.

Tatsız Hatıralar, Haksızlıklar ve Mutlu Zirveler

Bu durum profesyonel yaşantımızda da tamamen aynı şekilde işler; günümüzün büyük bölümünü geçirdiğimiz iş hayatı, tatsız duygular ile mutlu anların sürekli harmanlandığı devasa bir deneyim alanıdır. Mesela, haftalarca sabahladığımız bir projenin sunumunda yaşanan teknik bir aksaklık veya haksız bir eleştiri zihnimizde derin bir "çukur" açabilir. O an hissedilen hayal kırıklığı, yetersizlik hissi ve stres, tüm mesaiyi kaplayan tatsız bir anı olarak yerleşebilir. Ancak tam o çukurun içindeyken, bir yöneticinin omzumuza dokunup "Çabandan gurur duyuyorum" demesi ya da ekibin o zor durumdan mizah üreterek çıkması, tatsız bir anıyı bir anda güçlü bir bağ kurma anına dönüştürür.

Ne var ki iş hayatının gerçekleri her zaman bu kadar yapıcı senaryolar sunmaz; madalyonun çok daha karanlık ve yaralayıcı bir yüzü de vardır. Bazen o çukurun içindeyken bir elin uzanmasını bekleriz ama yönetici sessiz kalmayı seçer. Akıtılan tüm emeğin, gösterilen olağanüstü gayretin görmezden gelinmesi ve değersizleştirilmesi yetmezmiş gibi, bir de gözümüzün önünde yapılan haksızlığa sessiz kalınır. Hatta durum daha da ağırlaşabilir. O haksızlığı yapan, başkasının emeğinin üzerine basarak yükselen kişi bir de sahnede alkışlandığında, adalet duygusu kökünden sarsılır. Bu, profesyonel bir başarısızlık anı olarak değerlendirilemez; orada ağır bir saygısızlık vardır ve bu saygısızlığa üst kademelerce göz yumulması insanı ruhen eksiltir, işine ve emeğine yabancılaştırır. Bu tip anlar, hafızamızda "kötü bir iş anısı" olarak kalmaz, derin bir güvensizlik ve haksızlık yarası olarak kazınır.

Yine de bizi profesyonel olarak büyüten ve şekillendiren şey, iş yaşantısındaki bu iki zıt deneyimin zihnimizdeki çarpışmasıdır. Hak edilmemiş alkışların yarattığı o ağır saygısızlık anları bize sınır çizmeyi, kendi değerimizi başkalarının onayına bırakmamayı ve kurumsal adaletsizliklere karşı içsel bir dayanıklılık geliştirmeyi öğretir. Diğer tarafta ise ilk büyük satışı kapattığımız o saniye, terfi aldığımız günün sabahı ya da ekiple birlikte kutlanan başarılı bir işin akşamı gibi zihnimizde parıldayan "yükselme" ve "gurur" zirveleri yer alır. Mutlu anılar bize yola devam etme motivasyonu sağlarken, maruz kaldığımız ve sessiz kalınan haksızlıklar ise bize kendi profesyonel pusulamızı nasıl dik tutmamız gerektiğini fısıldar. İş hayatını sadece görevlerin tamamlandığı mekanik bir süreç olarak görmeyi bıraktığımızda, arkamızda bıraktığımız o adaletsizlik çukurlarının da, başarı zirvelerinin de bizi biz yapan değerli ve öğretici birer kariyer hikayesi olduğunu fark ederiz.

Anılarımızın Mimarı Olalım
Anlar akıp giderken, arkalarında bıraktıkları anılar bizim kimliğimizi oluşturur. Bizler, hem sosyal hem de profesyonel hayatımızda hissettiğimiz duyguların, maruz kaldığımız adaletsizliklerin ve yakaladığımız mutlu anların toplamıyız.

Dan Heath’in de işaret ettiği gibi, hayatı pasif bir izleyici olarak yaşamak yerine; haksızlıklara karşı kendi duruşumuzu netleştirerek, sevdiklerimizle derin bağlar kurarak, gurur duyacağımız anlar yaratarak ve sıradan anları küçük dokunuşlarla yükselterek kendi anılarımızın mimarı olabiliriz. Çünkü günün sonunda elimizde kalan ne mal mülk, ne unvanlar ne de tamamlanmış Excel tablolarıdır; sadece o anlarda hissettiğimiz duyguların, verdiğimiz dürüst mücadelelerin ve ruhumuzda kalan o sıcaklığın izleridir.

Sevgilerimle
Banu Kalyoncu